Επιθετικότητα, αυτοάμυνα, προληπτικά πλήγματα. ΗΠΑ, Ισραήλ και Ιράν δικαιολόγησαν τις στρατιωτικές τους ενέργειες, αλλά το διεθνές δίκαιο αμφισβητεί τη νομιμότητά τους
Η ανάγκη για τον αδύναμο και την προάσπιση των συμφερόντων του, γέννησε το διεθνές δίκαιο, που έρχεται ως δέσμευση περιορισμού της βαρβαρότητας κι ως ένα ελάχιστο πλαίσιο κανόνων που θα επέβαλλε όρια στη χρήση βίας, θα προστάτευε αμάχους και θα λειτουργούσε ως ανάχωμα απέναντι στην αυθαιρεσία του δυνατού.
Όταν τα συμφέροντα γίνονται υπαρξιακά
Ωστόσο, κάθε φορά που τα γεωπολιτικά συμφέροντα γίνονται υπαρξιακά -όπως στον πόλεμο που κήρυξαν οι Αμερικανοί στο Ιράν, συνεπικουρούμενοι από τους Ισραηλινούς- οι κανόνες υποχωρούν μπροστά στη λογική της επιβίωσης και της κυριαρχίας. Οι μεγάλες δυνάμεις επικαλούνται το δίκαιο όταν τις βολεύει και το ερμηνεύουν κατά το δοκούν όταν τις περιορίζει. Το ίδιο μοτίβο ακολουθούν και οι περιφερειακοί παίκτες, που πράττουν αναλόγως με τους ισχυρούς και αναπροσαρμόζουν τη ρητορική τους, όπως τους βολεύει τη δεδομένη στιγμή.
Το πραγματικό ερώτημα της σύγκρουσης
Στον πόλεμο που εκτυλίσσεται γύρω από το Ιράν, το ερώτημα δεν είναι αν παραβιάζεται το διεθνές δίκαιο – αυτό, σε κάποιο βαθμό, συμβαίνει σχεδόν αναπόφευκτα σε κάθε σύγκρουση. Το κρίσιμο ερώτημα είναι πώς και από ποιους παραβιάζεται, με ποια επιχειρήματα επιχειρείται η νομιμοποίηση της βίας και ποια διεθνή θεσμικά αντίβαρα αποδεικνύονται ανίσχυρα ή επιλεκτικά.
Η σταδιακή διάβρωση και η επιλεκτική ευαισθησία
Το διεθνές δίκαιο δεν καταρρέει από τη μια στιγμή στην άλλη, αλλά διαβρώνεται σταδιακά, μέσα από τον ίδιο τον οργανισμό του, που έχει μέσα του ένα σαράκι που τον τρώει μέρα με τη μέρα. Διαβρώνεται όταν καταστρατηγούνται οι αποφάσεις του Συμβουλίου Ασφαλείας, όταν οι κυρώσεις εργαλειοποιούνται για να ασκηθεί πολιτική πίεση ενώ την ίδια στιγμή δεν υφίσταται σαφής νομική συναίνεση, όταν οι άμαχοι που κατασπαράσσονται από τις πολεμικές μηχανές λογίζονται ως παράπλευρες απώλειες και κυρίως διαβρώνεται ότι η κοινή γνώμη κωφεύει, συναινεί αφήνοντας ουσιαστικά το σύστημα να στραγγαλίζει οικονομικά, να προκαλεί γενοκτονίες και να μετατρέπει σε υποχείρια και γρανάζια ολόκληρα έθνη, μειονοτικές ομάδες, κι όποιον εν κατακλείδι θέλει το σύστημα να «καταπιεί».
Τα παραδείγματα πολλά και με κατάφορες παραβιάσεις του διεθνούς δικαίου σε πολλά σημεία του πλανήτη. Ίσως το πιο εξόφθαλμο έγκλημα είναι αυτό της Υεμένης, με μαζικές εκκαθαρίσεις και μια γενοκτονία που συντελείται εδώ και περισσότερο από μια δεκαετία, αλλά είναι μακριά από εμάς και δεν θα ήταν και ιδιαίτερο εύηχο ένα je suis Yemen, εν αντιθέσει με το je suis Paris…
Στον πόλεμο κατά του Ιράν έχουμε την επίκληση της αυτοάμυνας, η οποία στα μάτια του «ριγμένου» είναι αρκετή για να δικαιολογήσει προληπτικά πλήγματα. Εκτός από την αυτοάμυνα έχουμε ρητές αναφορές σε έννοιες όπως αναλογικότητα, προληπτικό πλήγμα και κρατική κυριαρχία. Σε αυτό το πλαίσιο, η συζήτηση για το αν οι Ηνωμένες Πολιτείες, το Ισραήλ ή το Ιράν παραβιάζουν το διεθνές δίκαιο δεν μπορεί να είναι μονοδιάστατη ή ιδεολογικά φορτισμένη. Οφείλει να είναι νομικά τεκμηριωμένη και πολιτικά νηφάλια. Διότι αν το διεθνές δίκαιο μετατραπεί σε εργαλείο επιλεκτικής επίκλησης και μετατραπεί σ’ ένα ρητορικό όπλο αντί για δεσμευτικό πλαίσιο, τότε δεν λειτουργεί ως ασπίδα των αδυνάτων, αλλά ως άλλο ένα όπλο στα χέρια του ισχυρού.
Η διεθνής στάση και ο Χάρτης του ΟΗΕ
Και το ερώτημα που τίθεται είναι όχι αν και ποιος το παραβιάζει, το οποίο είναι εξόφθαλμο, αλλά αν υπάρχει πολιτική βούληση να το υπερασπιστεί κανείς. Στην προκειμένη, επικρατεί η αντίληψη «έξω από την πόρτα μας ας είναι κι ό,τι θέλει ας γίνει», με τους περισσότερους που βρίσκονται εκτός του «χορού» να τηρούν επιφυλακτική στάση, καθώς δεν θα ήθελαν να μπλέξουν σ’ ένα γαϊτανάκι που δεν βγάζει πουθενά.
Χώρες όπως η Φινλανδία, η Νορβηγία, η Κολομβία και πολλά έθνη του Νότου καταδίκασαν την «παράνομη» επίθεση κατά του Ιράν, όπως την χαρακτήρισαν. Η Ρωσία έκανε λόγο για «πράξη επιθετικότητας», η Σενεγάλη καταδίκασε τη «χρήση βίας» και χώρες όπως η Ελβετία, η Ιρλανδία και η Ισπανία ζήτησαν σεβασμό του διεθνούς δικαίου.
Σύμφωνα με τον Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών «τα μέλη του Οργανισμού απέχουν, στις διεθνείς τους σχέσεις, από την απειλή ή τη χρήση βίας». Πρόκειται για χρήση βίας επί ιρανικού εδάφους, που αντιτίθεται με το διεθνές δίκαιο, καθώς μια τέτοια επίθεση θα έπρεπε να είχε περάσει είτε από το Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών για να λάβει έγκριση, είτε να χαρακτηριστεί ως πράξη αυτοάμυνας, δηλαδή ως απάντηση σε μια «ένοπλη επίθεση».
Ισραήλ και ΗΠΑ χαρακτήρισαν τις επιθέσεις ως «προληπτικές», με στόχο «την άρση των απειλών για το Κράτος του Ισραήλ», σύμφωνα με το ισραηλινό Υπουργείο Άμυνας. Πώς γίνεται να είναι προληπτικές και να έχει πέσει περίπου 4.000 βόμβες μέσα σε 96 ώρες, είναι άλλου… παππά ευαγγέλιο. Αμφότερες αναφέρθηκαν σε «προληπτικά» μέτρα, που σημαίνει ενέργειες που αποσκοπούν στην αντιμετώπιση μιας «επικείμενης» επίθεσης.
Εν τω μεταξύ, οι διαπραγματεύσεις μεταξύ Ιράν και ΗΠΑ για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν βρίσκονταν σε εξέλιξη στο Ομάν και τη Γενεύη με τον ΥΠΕΞ του Ομάν να αποκαλύπτει λίγες ώρες πριν χαράξει η 28η Φεβρουαρίου και ξεκινήσει η επίθεση ότι η Τεχεράνη για πρώτη φορά είχε πει «ναι» σε όλα, κάτι που αποδεικνύει ότι ο διάλογος που επιδίωκαν οι Αμερικανοί ήταν προσχηματικός, καθώς ο Τραμπ είχε ήδη από καιρό, χρόνια θα έλεγε κανείς, να επιτεθεί στο Ιράν. Όπως προκύπτει λοιπόν τα ισραηλινο-αμερικανικά χτυπήματα ούτε προληπτικά είναι ούτε αμυντικά. Το ότι το Ισραήλ με το Ιράν «τρώγονται» εδώ και δεκαετίες δεν αποτελεί δικαίωμα ούτε άλλοθι για χρήση βίας κι ένοπλης επίθεσης.
Τα ιρανικά αντίποινα και τα κράτη του Κόλπου
Από την άλλη, έρχεται να συγκρουστεί με το διεθνές δίκαιο και η αυτοάμυνα, που επικαλείται η Τεχεράνη, που εξαπέλυσε επιθέσεις ως αντίποινα εναντίον του Ισραήλ κι αρκετών χωρών του Κόλπου: Κατάρ, Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, Κουβέιτ και Μπαχρέιν. Το Ιράν σε καμία περίπτωση δεν καταπατά το διεθνές δίκαιο όταν επιτίθεται στο Ισραήλ, καθώς είναι το θύμα στην εμπόλεμη διένεξη. Όσο για τα κράτη του Κόλπου, εάν παρέμειναν εκτός της σύγκρουσης, δεν μπορούν να στοχοποιηθούν για λόγους αυτοάμυνας κατά του Ισραήλ. Ωστόσο, εάν συμμετείχαν αποτελεσματικά και επιχειρησιακά στη στρατιωτική δράση κατά του Ιράν, η ιδιότητά τους ως απλών τρίτων μερών καθίσταται πιο δύσκολο να διατηρηθεί, ειδικά εάν χρησιμοποιήθηκαν αμερικανικές βάσεις στο έδαφός τους, εάν παρείχαν υλικοτεχνική υποστήριξη, επιχειρησιακές πληροφορίες ή συμμετείχαν άμεσα ή έμμεσα στις επιθέσεις. Για την οικονομία της συζήτησης, όλα τα παραπάνω ισχύουν.
Το ίδιο θα μπορούσαν όμως να επικαλεστούν και τα κράτη του Κόλπου, ως απάντηση στα ιρανικά πλήγματα, ωστόσο, η οποιαδήποτε «απάντησή» τους θα έπρεπε να παραμείνει απολύτως αναλογική και να αναφερθεί αμέσως στο Συμβούλιο Ασφαλείας. Το Άρθρο 51 του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, σχετικά με την αυτοάμυνα, δεν επιτρέπει την αλόγιστη κλιμάκωση. Επιτρέπει μια νομικά ρυθμιζόμενη αμυντική απάντηση.
Γαλλία, Ηνωμένο Βασίλειο και η Γερμανία καταδίκασαν τις «αδιάκριτες και δυσανάλογες πυραυλικές επιθέσεις που εξαπέλυσε το Ιράν» με στόχο «χώρες που δεν εμπλέκονται στις επιχειρήσεις υπό την ηγεσία του Ισραήλ και των Ηνωμένων Πολιτειών». Αυτές οι επιθέσεις στόχευαν «τους στενούς συμμάχους μας και απειλούσαν το στρατιωτικό μας προσωπικό και τους πολίτες σε όλη την περιοχή», ανέφεραν οι τρεις χώρες σε κοινή δήλωση, η οποία θα μπορούσε να δικαιολογήσει «αναγκαίες και αναλογικές αμυντικές ενέργειες για την καταστροφή της ικανότητας του Ιράν να εκτοξεύει πυραύλους και μη επανδρωμένα αεροσκάφη».
Τα ευρωπαϊκά συμφέροντα
Οι τρεις «μεγάλοι» της Ευρώπης δεν «φωνάζουν» γιατί καταπατάται το διεθνές δίκαιο, αλλά γιατί έχουν αμυντικές συμφωνίες με κράτη του Κόλπου. Η Γαλλία, ειδικότερα, υπέγραψε αμυντική συμφωνία με τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα από το 1995. Έχει επίσης συμφωνίες άμυνας και συνεργασίας με τη Σαουδική Αραβία, το Κουβέιτ, το Μπαχρέιν, την Ιορδανία και το Ιράκ.
Πολιτικά, ο Τραμπ δεν έκρυψε την επιθυμία του να δημιουργήσει τις συνθήκες για αλλαγή καθεστώτος. Δεν υπάρχει νομική βάση για έναν τέτοιο στόχο, στο βαθμό που θα επιβαλλόταν από τα κράτη-επιτιθέμενους. Θα ήταν νόμιμος εάν επιτυγχανόταν από τον ίδιο τον ιρανικό λαό, ο οποίος με αυτόν τον τρόπο θα ασκούσε το δικαίωμά του στην αυτοδιάθεση.
Αλλαγή καθεστώτος κι αυτοδιάθεση
Η δολοφονία του Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ στην επιχείρηση «Επική Οργή» θα μπορούσε κατ’ αρχήν να θεωρηθεί στρατιωτικός στόχος. Εάν ουσιαστικά εκτελεί στρατιωτικά καθήκοντα ή συμμετέχει στη διεξαγωγή εχθροπραξιών, μπορεί, κατ’ αρχήν, να θεωρηθεί στρατιωτικός στόχος. Ωστόσο, ακόμη και αν ο στόχος θα μπορούσε να είναι νόμιμος, αυτό δεν καθιστά ολόκληρη τη στρατιωτική επιχείρηση νόμιμη. Το Σάββατο, η Διεθνής Επιτροπή του Ερυθρού Σταυρού υπενθύμισε σε όλα τα μέρη ότι «ο σεβασμός των κανόνων του πολέμου είναι υποχρέωση, όχι επιλογή».
Το διεθνές δίκαιο δεν δοκιμάζεται μόνο στα δικαστήρια, αλλά στα πεδία των μαχών και δη στη Μέση Ανατολή. Αν μετατραπεί σε εργαλείο επιλεκτικής επίκλησης, χάνει τον λόγο ύπαρξής του, αν δεν τον έχει χάσει ήδη… Στον πόλεμο γύρω από το Ιράν, δεν κρίνεται απλώς ποιος έχει δίκιο, αλλά αν οι κανόνες μπορούν ακόμη να περιορίσουν την ισχύ. Αν όχι, τότε επιστρέφουμε σε έναν κόσμο όπου το δίκαιο δεν προηγείται της δύναμης, αλλά ακολουθεί τα βήματά της.
Τελευταίες Ειδήσεις
- Δεν τα έχουμε δει όλα: Ο απόλυτος αιφνιδιασμός από τον Πάνο Καμμένο ενόψει εκλογών
- Αυτούς εμπιστεύεται: Τα 6 πρόσωπα που επέλεξε η Μαρία Καρυστιανού για την πρώτη γραμμή του κόμματός της
- Έρχονται μεγάλες ανατροπές: Τι έδειξε η τελευταία κρυφή δημοσκόπηση για το κόμμα Τσίπρα
