Το πρόσωπο της κεφαλής δεν είναι άγνωστο, δεν είναι συμβολικό, δεν είναι δημιουργημένο «εκ του μηδενός». Είναι το πρόσωπο του ιστορικού Νίκου Σβορώνου
Κάθε Νοέμβρη, το προαύλιο του ιστορικού κτιρίου του Πολυτεχνείου γεμίζει λουλούδια, στεφάνια, κεράκια, μικρές ζωγραφιές παιδιών. Στο επίκεντρο όλων αυτών, η μεγάλη χάλκινη κεφαλή που εδώ και δεκαετίες συμβολίζει –για πολλούς σχεδόν αυτονόητα– τον «άγνωστο νεκρό φοιτητή» της εξέγερσης του 1973. Μόνο που η πραγματικότητα, όσο κι αν ξενίζει όσους έμαθαν αλλιώς, δεν έχει αυτή τη δραματική αλλά βολική απλότητα.
Το γλυπτό δεν έχει άμεση σχέση με τα γεγονότα του Πολυτεχνείου ούτε απεικονίζει κάποιον από τους νεκρούς εκείνης της νύχτας. Δεν δημιουργήθηκε ως μνημείο της εξέγερσης ούτε δομήθηκε με συγκεκριμένη αναφορά στα γεγονότα του ’73. Κι όμως, μέσα στον χρόνο, υιοθετήθηκε από τη συλλογική μνήμη ως ο κατεξοχήν τόπος τιμής για όσους αντιστάθηκαν στη δικτατορία. Η κεφαλή έγινε το σύμβολο όχι επειδή σχεδιάστηκε έτσι, αλλά επειδή την «προσάρμοσε» η ιστορική ανάγκη των ανθρώπων που κάθε χρόνο την περιβάλλουν με τελετουργικό σεβασμό.
Και εδώ μπαίνει στην εικόνα ο δημιουργός της, ο Μέμος Μακρής. Γλύπτης διεθνούς φήμης, πολιτικά ανήσυχος, άνθρωπος που συμμετείχε ενεργά στην Εθνική Αντίσταση κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Ένας καλλιτέχνης που η Ελλάδα –στη μέση του ψυχροπολεμικού κλίματος– του αφαίρεσε την υπηκοότητα το 1964, παρά το έργο του. Ευτυχώς, εδέησε και του την ξαναέδωσε με την αποκατάσταση της Δημοκρατίας το 1975. Η κεφαλή που βρίσκεται σήμερα στο Πολυτεχνείο είναι ένα από τα πιο γνωστά έργα του, ίσως επειδή συνδέθηκε –έστω και εσφαλμένα– με μια από τις πιο φορτισμένες στιγμές της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.
Νίκος Σβορώνος: Αυτό είναι το πρόσωπο του γλυπτού
Το πρόσωπο της κεφαλής δεν είναι άγνωστο, δεν είναι συμβολικό, δεν είναι δημιουργημένο «εκ του μηδενός». Είναι το πρόσωπο του ιστορικού Νίκου Σβορώνου. Ένας άνθρωπος που ο Μακρής γνώριζε και εκτιμούσε βαθιά. Ένας ακαδημαϊκός που σημάδεψε την ελληνική ιστοριογραφία, συχνά μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας, αλλά απόλυτα μέσα στο επίκεντρο της επιστημονικής σκέψης.
Ο Σβορώνος, γεννημένος στη Λευκάδα το 1911, σπούδασε στη Φιλοσοφική Αθηνών και πολύ νωρίς βρέθηκε στην καρδιά της πολιτικής και κοινωνικής αναταραχής των δεκαετιών του ’40. Συμμετείχε στο ΕΑΜ, συνέβαλε στην έκδοση των Πρωτοπόρων, δραστηριοποιήθηκε στον ΕΛΑΣ. Ήταν ιστορικός, αλλά όχι αποστασιοποιημένος παρατηρητής, ήταν ένας άνθρωπος, για τον οποίο η ιστορία είχε σημασία μόνο όταν συναντούσε την κοινωνία.
Μετά τη μεταπολίτευση, ο Σβορώνος υπηρέτησε σε πανεπιστήμια της Θεσσαλονίκης και της Κρήτης, ανέλαβε θέσεις ευθύνης στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών και τιμήθηκε από τα μεγαλύτερα ακαδημαϊκά ιδρύματα της χώρας. Η φήμη του, ωστόσο, δεν χτίστηκε από τίτλους αλλά από την ικανότητά του να διαβάζει την ελληνική ιστορία έξω από στερεότυπα. Και αυτό το στοιχείο φαίνεται καθαρά στη συνέντευξή του στο Αρχείο της ΕΡΤ το 1985, όπου εξηγεί με σχεδόν χειρουργική ακρίβεια ότι η ιστορία δεν είναι μια αλυσίδα γεγονότων αλλά μια συνεχής διαπραγμάτευση μεταξύ κοινωνικών, πολιτικών και οικονομικών παραγόντων.
Ο Σβορώνος υπογραμμίζει την ανάγκη να καλλιεργείται ιστορική κριτική, να αμφισβητούνται οι πηγές, να μην αντιμετωπίζεται το παρελθόν σαν μια δεδομένη αφήγηση που απλώς «πρέπει να απομνημονεύσουμε». Επιμένει ότι η ιστορική συνέχεια του ελληνισμού υπάρχει, αλλά όχι με τον γραμμικό τρόπο που συχνά παρουσιάζεται. Είναι μια ιστορία γεμάτη ρήξεις, αναπροσαρμογές, επανεκκινήσεις.
Στο δεύτερο μέρος της συζήτησης εκείνης, ο Σβορώνος στρέφεται προς τη νεότερη Ελλάδα: την Οθωμανική περίοδο, την Επανάσταση του 1821, τη συγκρότηση του νεοελληνικού κράτους. Μιλά για κοινωνικές ομάδες, για διεθνείς δυνάμεις, για αντιφάσεις και συγκρούσεις που διαμόρφωσαν την Ελλάδα περισσότερο από τους «μεγάλους ήρωες». Υποστηρίζει, με απλότητα σχεδόν αποστομωτική, ότι η ιστορία ενός έθνους είναι η ιστορία των ανθρώπων του, όχι η ιστορία του μύθου του.
Και έτσι, η κεφαλή στο Πολυτεχνείο –που δημιουργήθηκε χωρίς πρόθεση να γίνει σύμβολο μιας εξέγερσης– κατέληξε να καθρεφτίζει έναν ιστορικό που δίδαξε ότι η μνήμη πρέπει να συνοδεύεται από κριτική σκέψη. Ίσως γι’ αυτό, τελικά, η μορφή του Σβορώνου ταιριάζει περισσότερο απ’ όσο φανταζόταν ο Μακρής στο σημείο όπου βρίσκεται σήμερα. Μέσα σε έναν χώρο όπου κάθε Νοέμβρη επιστρέφουμε για να θυμηθούμε, να αναστοχαστούμε κι, αν μας… φωτίσει κι ο Θεός, να καταλάβουμε.
Τελευταίες Ειδήσεις
- ΣΚΑΪ, πρώην σύντροφοι και… θανατική ποινή: Το τριπλό χτύπημα που εξόργισε τον Τσίπρα
- Η τρίτη δύναμη χωρίς κόμμα: Το παράδοξο των 27 που αλλάζουν το παιχνίδι
- Ο δρόμος Μητσοτάκη προς την κάλπη: Τραμπ, ΔΕΘ, Μάρμαρα, εκλογές
