Ο μαύρος μύκητας του Τσερνόμπιλ που «ανθίζει» μέσα στη ραδιενέργεια - Όταν η φύση αψηφά την καταστροφή και ίσως αξιοποιεί την ακτινοβολία ως ενέργεια
Όσα χρόνια κι αν περάσουν από την καταστροφή του αντιδραστήρα 4 του Τσερνόμπιλ, η φύση συνεχίζει να εκπλήσσει. Στους εγκαταλελειμμένους και ραδιενεργούς τοίχους του σταθμού έχει εγκατασταθεί ένας ασυνήθιστος, και παραδόξως ανθεκτικός, μύκητας, ο Cladosporium sphaerospermum. Αυτός ο μαύρος, μελανοποιημένος, μύκητας όχι μόνο δεν αποφεύγει την ακτινοβολία, αλλά φαίνεται να την… προτιμά, και να «ευδοκιμεί» μέσα σ’ αυτήν. Η ερευνήτρια που πρώτη εντόπισε την παρουσία του στο εσωτερικό του αντιδραστήρα ήταν η (Ουκρανή) μικροβιολόγος Nelli Zhdanova, το 1997. Εκεί, σε μια ζώνη από την οποία οι άνθρωποι είχαν εκδιωχθεί οριστικά, βρήκε μούχλα (και άλλους μύκητες) που, αντί να αποφεύγουν τις ραδιενεργές πηγές, φαινόταν να «στρέφονται» προς αυτές, ένα φαινόμενο που ονομάζεται «radiotropism».
Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο έχει να κάνει με την χρωστική που περιέχει αυτός ο μύκητας: τη μελανίνη. Η ίδια «σκούρα» ουσία που σε άλλα είδη λειτουργεί ως «ασπίδα» ενάντια στην υπεριώδη ακτινοβολία, εδώ θεωρείται ότι ίσως επιτρέπει στο C. sphaerospermum να αξιοποιεί την ιονίζουσα ακτινοβολία, όχι ως απειλή, αλλά ως… πηγή ενέργειας. Αυτό έχει οδηγήσει στην υπόθεση της «ραδιοσύνθεσης» (radiosynthesis), δηλαδή μιας διαδικασίας παρόμοιας με τη φωτοσύνθεση στα φυτά, αλλά με ακτινοβολία αντί για φως. Είναι όμως σημαντικό να σημειωθεί ότι, προς το παρόν, η ραδιοσύνθεση παραμένει θεωρία. Οι επιστήμονες δεν έχουν ακόμα αποδείξει ότι ο μύκητας μπορεί να «δεσμεύσει» άνθρακα μόνο μέσω της ιονίζουσας ακτινοβολίας ή ότι αποκτά πραγματικά «ενέργεια» με τον ίδιο τρόπο που η φωτοσύνθεση τροφοδοτεί τα φυτά. Αυτό που όμως έχει αποδειχθεί με σχετική βεβαιότητα είναι: ο μύκητας άντεξε, και μάλιστα αναπτύχθηκε, σε συνθήκες όπου οι περισσότερες μορφές ζωής θα αφανίζονταν.
Από τα ερείπια του Τσερνόμπιλ… σε τροχιά γύρω από τη Γη
Το εντυπωσιακότερο κεφάλαιο αυτής της ιστορίας γράφτηκε πριν από μερικά χρόνια όταν δείγματα του C. sphaerospermum στάλθηκαν στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό (ISS). Εκεί, κάτω από τις συνθήκες κοσμικής ακτινοβολίας αλλά και μικροβαρύτητας, ο μύκητας όχι μόνο επιβίωσε, αλλά φάνηκε να αναπτύσσεται πιο γρήγορα απ’ ό,τι στο έδαφος της Γης. Τα πειράματα περιλάμβαναν την καλλιέργεια του μύκητα μέσα σε τρυβλία Petri και την τοποθέτηση αισθητήρων ακτινοβολίας κάτω από στρώμα βιομάζας: ένα λεπτό στρώμα (μόλις ~1,7 mm) μελανοποιημένου μυκηλίου μείωσε την ποσότητα ακτινοβολίας που διέρχονταν σε σχέση με δείγματα ελέγχου χωρίς μύκητα.
Με βάση αυτά τα πεπερασμένα (αλλά ελπιδοφόρα) αποτελέσματα, υπολογίζεται ότι ένα παχύ στρώμα, της τάξης των 20 − 21 cm, θα μπορούσε, θεωρητικά, να παρέχει σημαντική θωράκιση έναντι της ακτινοβολίας στην επιφάνεια του Άρη. Αν αυτό το μυκηλιοποιημένο «βιοτείχος» αναμειγνυόταν με άργιλο/έδαφος Άρη (regolith), θα γινόταν ακόμη πιο αποτελεσματικό. Αυτό σημαίνει ότι, σε μακροχρόνιες αποστολές στο φεγγάρι ή στον Άρη, αντί για βαριές παραδοσιακές ασπίδες (μέταλλο, υλικά υψηλής αδράνειας, κλπ), ίσως κάποια «ζωντανή» λύση — όπως μελανοποιημένοι μύκητες — να παίξει ρόλο ως αυτοαυξητική, αυτοεπισκευαζόμενη θωράκιση!
Η ενεργοποίηση του όρου «radiosynthesis» έχει καταστήσει το C. sphaerospermum αντικείμενο έντονης έρευνας. Η ιδέα ότι η ζωή μπορεί να εκμεταλλευτεί την ακτινοβολία ως πηγή ενέργειας αμφισβητεί βασικές παραδοχές για τα όρια της βιωσιμότητας. Η χρωστική μελανίνη δείχνει ότι μπορεί να έχει διπλό ρόλο: ως προστατευτικό φίλτρο και ενδεχομένως ως «μετατροπέας» ενέργειας από ακτινοβολία. Πειράματα στο διάστημα ανοίγουν την πόρτα σε «βιομηχανικά» υλικά του μέλλοντος. Tο υλικό θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί στην κατασκευή βάσεων, θωρακίσεων, ασπίδων για αστροναύτες, εγκαταλελειμμένες ζώνες, ακόμη και για οικολογική αποκατάσταση μολυσμένων περιοχών. Ωστόσο, οι ίδιοι οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι πολλά ερωτήματα παραμένουν αναπάντητα. Η «πλήρης» ραδιοσύνθεση — δηλαδή η σταθερή παραγωγή ενέργειας/λύσεων χωρίς εξωτερικές πηγές άνθρακα ή θρεπτικών — δεν έχει αποδειχθεί. Η μελανίνη ίσως βοηθά τον μύκητα να αντέχει στην ακτινοβολία ή να μετατρέπει κάπως την ενέργεια, αλλά δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα αν αυτό δημιουργεί πραγματικό «καύσιμο».
Τι σημαίνει μακροπρόθεσμα και γιατί έχει νόημα για το μέλλον στο διάστημα
Η ιστορία του Cladosporium sphaerospermum μεταφέρει μια αισιόδοξη υπόθεση. Ότι ορισμένοι οργανισμοί έχουν προσαρμοστεί ώστε όχι μόνο να επιβιώνουν, αλλά να χρησιμοποιούν την ακτινοβολία προς όφελός τους. Αν η υπόθεση της ραδιοσύνθεσης επιβεβαιωθεί, ανοίγει ένας εντελώς νέος ορίζοντας. Για την κατασκευή «ζωντανών» προστατευτικών, για την αποκατάσταση ραδιενεργών περιοχών, αλλά και -πρωτίστως- για ασφαλέστερη διαστημική εξερεύνηση. Με λίγα λόγια, αυτός ο «μαύρος μύκητας» ίσως είναι ένας από τους πλέον αναπάντεχους συμμάχους της ανθρωπότητας — είτε κάτω από τα ερείπια του Τσερνόμπιλ είτε σε ξένους πλανήτες.
Τελευταίες Ειδήσεις
- O θερμός χαιρετισμός Δένδια – Σαμαρά ενοχλεί το Μέγαρο Μαξίμου
- «Off the record»: «Όχι» στον Σαμαρά – Θέλει να χαράξει δική της πορεία η Καρυστιανού
- Εν όψει εκλογών: Τα σχέδια του Παύλου Ντε Γκρες
